મુંબઈ:
મહારાષ્ટ્ર સરકારે જમીન સંપાદન (Land Acquisition) પ્રક્રિયા દરમિયાન જમીનમાલિકોને ચૂકવવામાં આવતા ૧૨% વાર્ષિક વધારાના વળતરની ગણતરીની પદ્ધતિમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. મહેસૂલ વિભાગના નવા નિર્ણય મુજબ, આ વધારાની ૧૨% રકમ હવે માત્ર જમીનની મૂળ બજાર કિંમત (Base Market Value) પર જ ગણાશે. અગાઉની જેમ સરકારી ગુણાંક (Multiplier Factor) ઉમેર્યા બાદ આ રકમ ગણવામાં આવશે નહીં.
મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર પડશે સીધી અસર
મહેસૂલ વિભાગે ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ એક નવો શાસન નિર્ણય (GR) બહાર પાડીને ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના જૂના આદેશને રદ કર્યો છે. સરકારના આ નિર્ણયથી રાજ્યના મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં વળતરની રકમની ગણતરી પર મોટી અસર પડશે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ રોડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (MSRDC) દ્વારા ‘વિરા૨-અલિબાગ મલ્ટીમોડલ કોરિડોર’ અને પ્રસ્તાવિત ‘શક્તિપીઠ એક્સપ્રેસવે’ જેવા મેગા પ્રોજેક્ટ્સ માટે જમીન સંપાદનની કામગીરી ચાલી રહી છે. આ દરમિયાન MSRDC એ વળતરની યોગ્ય ગણતરી અંગે સ્પષ્ટતા માંગી હતી. આ નવી સ્પષ્ટતાથી ગણતરીમાં એકરૂપતા આવશે, સંપાદન પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે અને કાનૂની વિવાદો તેમજ વિવાદોનો અવકાશ ઘટશે.
નવી ગણતરી કેવી રીતે કામ કરશે?
જમીન સંપાદન કાયદા ૨૦૧૩ હેઠળ કલમ ૨૬(૧) મુજબ નક્કી થયેલી મૂળ બજાર કિંમત પર જ ૧૨% વધારાની રકમ આપવામાં આવશે. એટર્ની જનરલની કાનૂની સલાહ લીધા બાદ સરકારે કલમ ૨૬(૨) હેઠળનો મલ્ટીપ્લાયર ફેક્ટર બાદ કરીને નવી પદ્ધતિ અમલી બનાવી છે.
ઉદાહરણથી સમજો ફેરફાર:
- જૂની પદ્ધતિ મુજબ: જો કોઈ જમીનની મૂળ બજાર કિંમત ₹૧ કરોડ હોય અને તેના પર ૨ નો ગુણાંક (Multiplier factor of 2) લાગુ થતો હોય, તો ૧૨% રકમ ₹૨ કરોડ પર ગણાતી હતી, જેનાથી જમીનમાલિકને વાર્ષિક ₹૨૪ લાખ વધારાનું વળતર મળતું હતું.
- નવી પદ્ધતિ મુજબ: હવે ૧૨% રકમ માત્ર મૂળ ₹૧ કરોડ પર જ ગણવામાં આવશે, જેથી વાર્ષિક વધારાની રકમ ઘટશે અને ₹૧૨ લાખ મળશે.
નવા જીઆર (GR) અને મહેસૂલ વિભાગનો આદેશ
રાજ્યના મહેસૂલ વિભાગે ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ એક નવો શાસન નિર્ણય (Government Resolution – GR) બહાર પાડ્યો છે, જેણે ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ જારી કરાયેલા જૂના પરિપત્ર તથા સૂચનાઓનું સ્થાન લીધું છે.
સરકારના આ નિર્ણય મુજબ, ‘વાજબી વળતર અને પારદર્શિતાનો અધિકાર (જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પુનર્વસવાટ) કાયદો, ૨૦૧૩’ (Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013) ની કલમ ૨૬(૧) હેઠળ નક્કી કરવામાં આવેલી જમીનની મૂળ બજાર કિંમત પર જ ૧૨% વાર્ષિક વ્યાજ કે વળતર ગણવામાં આવશે. કલમ ૨૬(૨) હેઠળ લાગુ કરવામાં આવતા સરકારી ગુણાંક (જેમ કે ગ્રામીણ વિસ્તારો માટે ૧.૫ થી ૨ નો મલ્ટીપ્લાયર) ને ૧૨% ની ગણતરી કરતા પહેલા ઉમેરવાની જૂની પદ્ધતિ હવે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવી છે. આ નિર્ણય આખરી કરતા પહેલા સરકારે એટર્ની જનરલનો કાનૂની અભિપ્રાય પણ લીધો હતો.
MSRDC અને મેગા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર અસર
મહારાષ્ટ્રમાં હાલમાં અનેક મોટા અને આકાંક્ષી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર ઝડપથી કામ ચાલી રહ્યું છે. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ રોડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન’ (MSRDC) દ્વારા મંગાયેલી સ્પષ્ટતા હતી. MSRDC હાલમાં રાજ્યના બે અતિ મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ માટે મોટા પાયે જમીન સંપાદન કરી રહ્યું છે:
- વિરા૨-અલિબાગ મલ્ટીમોડલ કોરિડોર (Virar-Alibaug Multimodal Corridor)
- પ્રસ્તાવિત શક્તિપીઠ એક્સપ્રેસવે (Shaktipeeth Expressway)
અગાઉ ગણતરીની સ્પષ્ટતાના અભાવે અલગ-અલગ જિલ્લાઓમાં વળતરની રકમમાં વિસંગતતાઓ ઊભી થતી હતી, જેના કારણે જમીનમાલિકો અને તંત્ર વચ્ચે અદાલતી વિવાદો (Litigation) વધી જતા હતા અને પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થતો હતો. નવા નિયમથી આખા રાજ્યમાં વળતરની ગણતરીમાં એકરૂપતા આવશે, કાનૂની ગૂંચવણો ઘટશે અને જમીન સંપાદનની કામગીરી ઝડપી બનશે.
ગણતરીની પદ્ધતિ: જૂની વ્યાખ્યા વિરુદ્ધ નવી વ્યાખ્યા
આ ફેરફારથી જમીનમાલિકોને મળતી વળતરની રકમ પર કેવી અસર પડશે તે નીચે મુજબના સરખામણી કોષ્ટક અને ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય છે:
| વિગત | જૂની પદ્ધતિ (૨૦૧૬ ના નિયમ મુજબ) | નવી પદ્ધતિ (૨૦૨૪ ના નવા નિયમ મુજબ) |
| મૂળ બજાર કિંમત | ₹૧ કરોડ | ₹૧ કરોડ |
| સરકારી ગુણાંક (Multiplier Factor – 2) | ₹૧ કરોડ × ૨ = ₹૨ કરોડ | (૧૨% ની ગણતરી માટે ગણવામાં આવશે નહીં) |
| ૧૨% વાર્ષિક વધારાની રકમ | ₹૨ કરોડના ૧૨% = ₹૨૪ લાખ/વર્ષ | ₹૧ કરોડના ૧૨% = ₹૧૨ લાખ/વર્ષ |
| પરિણામ | વળતરની રકમ ઊંચી બનતી હતી. | ૧૨% ની રકમ અડધી થઈ જશે, જેથી પ્રોજેક્ટ ખર્ચ નિયંત્રિત રહેશે. |
નોંધ: આ સુધારો માત્ર ૧૨% ના વાર્ષિક વ્યાજ/વધારાની રકમની ગણતરી પૂરતો મર્યાદિત છે. જમીનની કુલ આખરી કિંમત નક્કી કરતી વખતે નિયમ મુજબ મલ્ટીપ્લાયર ફેક્ટર અને અન્ય સોલેશિયમ (Solatium) ની રકમ અલગથી ઉમેરવામાં આવે જ છે.
Join Gurjarbhoomi Whats App Community by clicking the link follows… https://chat.whatsapp.com/Lq3zyzww3SV9hJK04b1VVA
For more details… Contact 9322529232 / 9324483455
About the Author
