આંતર-રાજ્ય જળ વિવાદોને ઉકેલવાના દિશામાં એક મોટો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. નવી દિલ્હી ખાતે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલની હાજરીમાં યમુના બેસિનના 6 રાજ્યો વચ્ચે ‘કિશાઉ બહુલક્ષી પ્રોજેક્ટ’ (Kishau Multipurpose Project) માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
આ કરારમાં ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હીનો સમાવેશ થાય છે. કેન્દ્ર સરકારે આ કરારને ‘સહકારી સંઘવાદ’ (Cooperative Federalism) અને જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણાવ્યું છે.
6 રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓએ કર્યા હસ્તાક્ષર
આ ઐતિહાસિક કરાર પર ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ, ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામી, હિમાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી સુખવિંદર સિંહ સુખુ, રાજસ્થાનના મુખ્યમંત્રી ભજન લાલ શર્મા, દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી રેખા ગુપ્તા અને હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી નાયબ સિંહ સૈનીએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
ગૃહમંત્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવાથી તમામ 6 રાજ્યોને ફાયદો થશે. વર્ષ 1994થી અટકેલા આ પ્રોજેક્ટ પર તમામ રાજ્યોની સંમતિ સાધવી એ જ સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.
પ્રોજેક્ટની મુખ્ય બાબતો અને ટેકનિકલ વિગતો:
- ડેમનું સ્થળ: ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશની સરહદ પર યમુના નદીની મુખ્ય સહાયક નદી ‘ટોન્સ’ (Tons River) પર 232.6 મીટર ઊંચો કોંક્રિટ ગ્રેવિટી ડેમ બનાવવામાં આવશે.
- જળ સંગ્રહ ક્ષમતા: આ ડેમમાં 1,562 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણીનો સંગ્રહ થઈ શકશે.
- સિંચાઈ અને વીજળી: આ પ્રોજેક્ટથી આશરે 97,000 હેક્ટર જમીનને સિંચાઈનું પાણી મળશે અને 1,476 મિલિયન યુનિટ સ્વચ્છ હાઇડ્રોપાવર (વીજળી) નું ઉત્પાદન થશે.
90% ખર્ચ કેન્દ્ર સરકાર ભોગવશે
ગૃહમંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે કેન્દ્ર સરકારે કિશાઉ પ્રોજેક્ટને ‘રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ’ (National Project) જાહેર કર્યો છે.
- આ પ્રોજેક્ટનો 90% નાણાકીય બોજ કેન્દ્ર સરકાર ભોગવશે.
- બાકીનો 10% ખર્ચ 1994ના કરાર મુજબ સહભાગી 6 રાજ્યો વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે.
- ઉત્તરાખંડ સરકારની નાણાકીય ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે વિવિધ કેન્દ્રીય યોજનાઓ હેઠળ વધારાની મદદ આપવાની ખાતરી આપી છે.
દિલ્હી અને યમુના નદીને મળશે મોટો ફાયદો
અમિત શાહે સ્વીકાર્યું હતું કે ભૂતકાળમાં જ્યારે યમુનાના પાણીની વહેંચણી થઈ ત્યારે નદીના પોતાના પર્યાવરણીય પ્રવાહ (Environmental Flow) નો ખ્યાલ રાખવામાં આવ્યો નહોતો. આ નવા કરારથી સિસ્ટમમાં 25% વધારાનું પાણી આવશે.
તેમણે ઉમેર્યું કે, દિલ્હીમાં યમુના નદીને સ્વચ્છ બનાવવાના પ્રયાસો માટે આ પાણી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. જ્યાં સુધી યમુના સ્વચ્છ નહીં થાય ત્યાં સુધી ગંગા નદીને સંપૂર્ણ સ્વચ્છ બનાવવાનું લક્ષ્ય પૂરું થઈ શકે નહીં.
2018 થી 2026: જળ વિવાદો ઉકેલવાનો સુવર્ણ કાળ
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ નોંધ્યું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ 2018 થી 2026 દરમિયાન અનેક દાયકાઓ જૂના જળ વિવાદો સફળતાપૂર્વક ઉકેલાયા છે:
- લખવાર પ્રોજેક્ટ: ઓગસ્ટ 2018 માં ઉકેલાયો.
- શાહપુર કાંડી ડેમ: ઓગસ્ટ 2018 માં ઉકેલાયો.
- રેણુકાજી ડેમ પ્રોજેક્ટ: 2019 માં સંમતિ સધાઈ.
- કેન-બેતવા લિંક પ્રોજેક્ટ: 2021 માં મધ્ય પ્રદેશ અને યુપી વચ્ચે કરાર.
- સોણ નદી જળ વિવાદ (Son Basin): ઓગસ્ટ 2026 માં બિહાર અને ઝારખંડ વચ્ચે ઉકેલાયો.
- નર્મદા પ્રોજેક્ટ પુનર્વસન: જુલાઈ 2026 માં વિસ્થાપિત પરિવારોનો મામલો ઉકેલાયો.
આ સિવાય ફેબ્રુઆરી 2024 માં હાથનીકુંડથી યમુના સુધી ભૂગર્ભ પાઇપલાઇન દ્વારા પાણી પહોંચાડવાની યોજનાને મંજૂરી અપાઈ હતી. ઝોનલ કાઉન્સિલની બેઠકોએ આ તમામ કરારો માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો.
Join Gurjarbhoomi Whats App Community by clicking the link follows… https://chat.whatsapp.com/Lq3zyzww3SV9hJK04b1VVA
For more details… Contact 9322529232 / 9324483455
About the Author
